متن دعا 

محمّدِ بن ذکوان نقل می‏کند: به محضر امام صادق (علیه السلام) رسیدم و به حضرت عرض کردم ماه رجب فرا رسیده است، دعایی به من یاد بدهید که خداوند به واسطه آن به من خیر و برکت بدهد؛ حضرت فرمود: این دعا را بنویس و هر روز ماه رجب، صبح و شب و بعد از هر نماز آن را بخوان!


«یَا مَنْ أَرْجُوهُ‏ لِکُلِ‏ خَیْرٍ وَ آمَنُ سَخَطَهُ عِنْدَ کُلِّ شَرٍّ یَا مَنْ یُعْطِی الْکَثِیرَ بِالْقَلِیلِ یَا مَنْ یُعْطِی مَنْ سَأَلَهُ یَا مَنْ یُعْطِی مَنْ لَمْ یَسْأَلْهُ وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْهُ تَحَنُّناً مِنْهُ وَ رَحْمَةً أَعْطِنِی بِمَسْأَلَتِی إِیَّاکَ جَمِیعَ خَیْرِ الدُّنْیَا وَ جَمِیعَ خَیْرِ الْآخِرَةِ وَ اصْرِفْ عَنِّی بِمَسْأَلَتِی إِیَّاکَ جَمِیعَ شَرِّ الدُّنْیَا وَ شَرِّ الْآخِرَةِ فَإِنَّهُ غَیْرُ مَنْقُوصٍ مَا أَعْطَیْتَ وَ زِدْنِی مِنْ فَضْلِکَ یَا کَرِیمُ»

ابن ذکوان می‏گوید: امام که به اینجای دعا رسید با دست چپ خویش محاسن خویش را گرفت و انگشت سبّابه دست را ست را به راست و چپ حرکت می‏داد و می‏فرمود: «یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ یَا ذَا النَّعْمَاءِ وَ الْجُودِ یَا ذَا الْمَنِّ وَ الطَّوْلِ حَرِّمْ شَیْبَتِی عَلَى النَّارِ.» (بحار الأنوار (ط - بیروت) ؛ ج‏95 ؛ ص390)

سند دعا

این دعا در منابع ذیل آمده است:

1. الإقبال بالأعمال الحسنة (ط - الحدیثة) / ج‏3 / 211 / فصل(23) فیما نذکره من الدعوات فی أول یوم من رجب و فی کل یوم منه.

2. بحار الأنوار (ط - بیروت) / ج‏95 / 390 / باب 23 أعمال مطلق أیام شهر رجب و لیالیها و أدعیتها.

3. مکاتیب الأئمة علیهم السلام / ج‏4 / 268 / 84 إملاؤه علیه السلام فی الدعاء فی شهر رجب.

شأن صدور دعا

ممکن است برای برخی این سؤال مطرح باشد که آیا دعای «یا من ارجوه ...» اختصاص به ماه رجب دارد و یا در سایر ایّام هم میتوان آن را خواند؛ در پاسخ باید گفت: اوّلاً چنانکه خواهد آمد با توجّه به روایات این دعا، دعایی عمومی است که برای طلب تمام حوائج دنیا و آخرت در هر زمان و مکانی میتوان به جا آورد. ثانیاً برفرض که دعا فقط برای ماه رجب وارد شده باشد، طبق مبنای تعدّد مطلوب (یک بحث فقهی اصولی) میتوان آن را در سایر زمانها نیز به جا آورد؛ زیرا این دعا دارای دو نوع مطلوبیّت است: یکی اصل دعا مطلوب است و دیگری خواندن آن در ماه رجب؛ و در سایر ماهها اصل مطلوبیّت دعا به قوّت خود باقی است.

مرحوم آیت الله بهجت (قده) در این باره فرموده اند:

«دعاهاى وارده در اَمکنه و اَزمنه ى خاص ـ مانند دعاهاى وارده در مقام هاى مسجد کوفه و دعاهاى رجب و شب قدر و... ـ اختصاصى نیست، به گونه اى که نتوان در وقت و یا جاى دیگر خواند؛ بلکه مى شود دعا را در غیر آن زمان و مکان خواند.» (در محضر آیت الله بهجت ج1) 

با حفظ این مقدّمه باید دانست: دعای شریف «یا من ارجوه» با همان متن معروف و متداول، به عنوان یکی از اعمال ماه رجب از امام صادق (علیه السلام) روایت شده است (رک: (بحار الأنوار (ط - بیروت) ؛ ج‏95 ؛ ص390) و همانگونه که از متن روایت بر می‏آید گرچه به خواندن این دعا پس از هر نماز توصیه شده استف ولیکن قرائت آن اختصاصی به بعد از نماز ندارد و در هر وقت از ایّام ماه رجب نیز خوانده شود مطلبویّت دارد؛ حضرت قبل از تعلیم دعا به محمّد بن ذکوان فرمودند: «قُلْ فِی کُلِّ یَوْمٍ مِنْ رَجَبٍ صَبَاحاً وَ مَسَاءً وَ فِی أَعْقَابِ صَلَوَاتِکَ فِی یَوْمِکَ وَ لَیْلَتِکَ یَا مَنْ أَرْجُوهُ‏ لِکُلِ‏ خَیْر» الحدیث.

این دعا با اندکی تفاوت در متن، از امام صادق (علیه السلام) به عنوان یک دعای مفید به یکی از مؤمنین نیز تعلیم داده شده است که اختصاصی به ماه رجب ندارد؛ محمّد بن زید شحّام می‏گوید: میهمان امام صادق (علیه السلام) بودم؛ از حضرت دعایی تقاضا کردم که به من یاد بدهد؛ حضرت این دعا را به من تعلیم فرمود. چنانکه از متن روایت پیداست، این دعا اختصاص به زمان خاصّی ندارد، مرحوم مجلسی (قده) هم این دعا را در باب « الدعوات المأثورة غیر الموقتة» آورده است.

متن روایت چنین است: عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَیْدِ الشَّحَّامِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فَقُلْتُ لَهُ عَلِّمْنِی دُعَاءً قَالَ اکْتُبْ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏ یَا مَنْ أَرْجُوهُ‏ لِکُلِ‏ خَیْرٍ وَ آمَنُ سَخَطَهُ عِنْدَ کُلِّ عَثْرَةٍ یَا مَنْ یُعْطِی الْکَثِیرَ بِالْقَلِیلِ وَ یَا مَنْ أَعْطَى مَنْ سَأَلَهُ تَحَنُّناً وَ رَحْمَةً یَا مَنْ أَعْطَى مَنْ لَمْ یَسْأَلْهُ وَ لَمْ یَعْرِفْهُ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ أَعْطِنِی بِمَسْأَلَتِکَ خَیْرَ الدُّنْیَا وَ جَمِیعَ خَیْرِ الْآخِرَةِ فَإِنَّهُ غَیْرُ مَنْقُوصٍ لِمَا أَعْطَیْتَ وَ زِدْنِی مِنْ سَعَةِ فَضْلِکَ یَا کَرِیمُ ثُمَّ رَفَعَ یَدَهُ فَقَالَ یَا ذَا الْمَنِّ وَ الطَّوْلِ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ یَا ذَا النَّعْمَاءِ وَ الْجُودِ ارْحَمْ شَیْبَتِی مِنَ النَّارِ ثُمَّ وَضَعَ یَدَیْهِ عَلَى لِحْیَتِهِ وَ لَمْ یَرْفَعْهُمَا إِلَّا وَ قَدِ امْتَلَأَ ظَهْرُ کَفِّهِ دُمُوعاً. (بحار الأنوار (ط - بیروت) ج‏92 ص360 باب 129 الدعوات المأثورة غیر الموقتة)

فلسفه حرکت دادن انگشت سبّابه در هنگام دعا

ممکن است برای خیلی‏ها این سؤال پیش بیاید که فلسفه حرکت دادن انگشت سبّابه در هنگام قرائت این دعای شریف چیست؛ برخی در پاسخ به این سؤال این حرکت را صرفاً عملی تعبّدی دانسته و قائلند از باب اقتدا به امام معصوم (علیه السلام) این کار را باید انجام داد و از فلسفه وحکمت آن بی اطلاع هستیم!

لکن مراجعه به روایات اهل بیت (علیهم السلام) نشان می‏دهد، حرکت دادن انگشت سبّابه یکی از آداب دعا و نوعی تضرّع به هنگام دعاست؛ بر کسی پوشیده نیست که حرکت دادن دستان به شکلی خاص به هنگام تضرّع و درماندگی امری متعارف و رایج در میان عرف مردم است؛ به عنوان نمونه در میان برخی اقوام و قبایل موجود در کشور ما زنان به هنگام مواجهه با مصیبت مرگ یکی از فرزندان یا اقوام نزدیک، دستان خویش را به گونه‏ای خاص حرکت می‏دهند و بر شخص متوفّی می‏گریند و ناله سر داده و به تضرّع می‏پردازند.

پس حرکت دادن دست در هنگام تضرّع امری نامأنوس نیست، لکن این سبک خاص در دعای ماه رجب در روایت وارد شده است و در سایر روایات به عنوان ابراز تضرّع معرّفی شده است. 

جناب ابوبصیر از امام صادق (علیه السلام) چنین روایت کرده است:

عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ‏ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الدُّعَاءِ وَ رَفْعِ الْیَدَیْنِ فَقَالَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ أَمَّا التَّعَوُّذُ فَتَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ بِبَاطِنِ کَفَّیْکَ وَ أَمَّا الدُّعَاءُ فِی الرِّزْقِ فَتَبْسُطُ کَفَّیْکَ وَ تُفْضِی بِبَاطِنِهِمَا إِلَى السَّمَاءِ وَ أَمَّا التَّبَتُّلُ فَإِیمَاءٌ بِإِصْبَعِکَ السَّبَّابَةِ وَ أَمَّا الِابْتِهَالُ فَرَفْعُ یَدَیْکَ تُجَاوِزُ بِهِمَا رَأْسَکَ وَ دُعَاءُ التَّضَرُّعِ أَنْ تُحَرِّکَ إِصْبَعَکَ السَّبَّابَةَ مِمَّا یَلِی وَجْهَکَ وَ هُوَ دُعَاءُ الْخِیفَةِ.

ابو بصیر گوید: از حضرت صادق علیه السلام از دعا کردن و بلند کردن دستها پرسیدم فرمود: بر چهار گونه است: اما براى پناه بردن بخدا (از شر دشمنان) درون دستهاى خود را بطرف قبله کنى، و اما در دعاى براى روزى دستهاى خود را باز کنى و درون آن دو را بسوى آسمان بدارى، و امّا تبتل پس آن اشاره کردن با انگشت سبابه است، و اما ابتهال: بلند کردن دستها است بطورى که از سرت بگذرد، و دعاى تضرع‏ اینست که انگشت سبابه را در برابر رویت بجنبانى و آن دعاى‏ خیفه‏ (و هراس) است‏. (الکافی (ط - الإسلامیة) ؛ ج‏2 ؛ ص480)

همانگونه که از متن روایت پیداست، در هر دعایی بسته به نوع درخواست انسان باید به کیفیّتی خاص عمل کرد؛ مثلاً وقتی انسان در دعای خویش به دنبال روزی است، باید کف دستها را رو به آسمان بلند کند و وقتی از امری خوف و هراس دارد، باید انگشت سبّابه خود را در مقابلش حرکت دهد.

با این توضیح حرکت دادن انگشت سبّابه، کیفیّت دعای تضرّع و خوف است و کیفیّتی است که انسان به هنگام خوف و هراس از چیزی باید این چنین دعا نماید. در انتهای دعای شریف ماه رجب هم انسان از داخل شدن در آتش جهنّم در خوف و هراس است، لذا مناسب بوده با این کیفیّت دعا نموده و انگشت راست خویش را به هنگام دعا حرکت دهد.